Mae gan bolisi iaith ddau ddimensiwn eithaf gwahanol,
sef y personol a'r cymunedol.

I    Personol

Yr egwyddor gyntaf, wedi'i llunio eisoes yn neddfwriaeth y DU at ddibenion achosion llys troseddau, yw bod hawl gan unrhyw berson, pan gaiff ei
wynebu gan y condemnio a'r cosbi sydd o'i flaen, gael ei wrando a gwneud ei amddiffyniad yn ei famiaith.  Y Llys, fel rhan o drin achos teg, i sicrhau bod
cyfleusterau cyfieithu/trosi ar gael at y diben hwnnw.  Dylid datblygu'r egwyddor honno, fel prif gangen unrhyw bolisi iaith, gan ei bod yn gyfwerth a^ hawl
dynol cyffredinol, yn mynd ymhell tu hwnt i reolau ar gyfer defnyddio'r Gymraeg neu ieithoedd traddodiadol eraill.  Mae'n berthnasol gyda grym cyfartal ar gyfer
yr ymwelydd dieithr a gaiff ei gyhuddo o siopladrata yn Stryd Rhydychen, Llundain.  Ble bynnag mae rhywun yn mynd i'r afael a^'r Wladwriaeth fodern, at ddiben naill ai sicrhau budd neu osgoi cosb, dylid cynnal egwyddor y famiaith yn ddyfal.

Mae egwyddor y "famiaith" wedi'i sefydlu'n dda eisoes fel mater o arfer Cyfraith Gwlad a Llys. Dylid ei hehangu'n groyw, fodd bynnag, i bob sefyllfa lle bydd yr unigolyn naill ai'n wynebu canlyniadau gwrthwynebol dichonadwy. (e.e. gan gynnwys Tollau neu ymholiadau mewnfudo) neu bod ganddo fudd cyhoeddus gwerthfawr i'w ennill neu'i golli, yn o^l canlyniad yr achos.

II   Cymunedol

Mae'r ail grw^p o egwyddorion yn gymunedol, neu'n dorfol, o ran natur. Ar gyfer pob cymdeithas, mae  angen ymarferol dosbarthiad teirffordd ieithoedd, fel a gyflwynwyd gan y Wladwriaeth o fewn ffiniau ei thiriogaeth.

• Yn gyntaf: Mae ar bob Gwladwriaeth, yn hanfodol i drefn ddinesig, angen iaith swyddogol. Dyma iaith swyddogol y Wladwriaeth, iaith statudol, iaith
  cyhoeddiadau a threfnau cyhoeddus swyddogol, iaith creu rhwymedigaethau, cosbau a budd-daliadau newydd. Awgryma profiad y dylai fod un iaith swyddogol yn unig, os oes modd. Lle bo gan wladwriaethau ddwy iaith swyddogol neu fwy (Iwerddon, Canada) mae'n hawdd i wahaniaethau mewn dehongliad greu cymhlethdod diangen, os nad gwrthdrawiad. O dan Ddeddf Llywodraeth i Gymru, bwriadwyd ar y cychwyn sefydlu statws iaith swyddogol ar y cyd i'r Saesneg ac i'r Gymraeg, ond rhoddwyd y gorau i'r cynllun hwnnw yn yr adeg cynnar.
  
   

• Yn ail: Efallai bod confensiwn cymdeithasol a hanes yn annog adnabod iaith draddodiadol, iaith diwylliant, dysg a chyfathrebu cymdeithasol, a allai gael ei siarad yn arferol gan nifer fawr o ddinasyddion ond nid yr iaith swyddogol mohoni. Mae Cymraeg yn enghraifft dda o iaith draddodiadol o'r fath, fel y mae Gwyddeleg yn Iwerddon, a Llydaweg yn Llydaw. Yn
  hyn o beth gall un wladwriaeth gynnal amrywiaeth o wahanol ieithoedd o fewn ei ffiniau, ar lefel daleithiol neu ranbarthol a dylai fod yn bosibl cynnal
  y fath wahaniaeth o fewn ffra^m daleithiol (Catalaneg yng Nghatalwnia, Llydaweg yn Llydaw, Cernyweg yng Nghernyw).

• Yn drydydd: Mae'n rhaid i bob cymdeithas yn awr, o ystyried yr amrywiaeth ethnig a diwylliannol gynyddol o fewn pob cymdeithas, gyflwyno amrywiaeth o ieithoedd cymunedol, boed yn ieithoedd amgen na'r iaith frodorol draddodiadol, ond a ga^nt eu siarad gan niferoedd sylweddol o fewnfudwyr o fewn eu cymunedau eu hunain, ac a allent fod yn famiaith o hyd fewnfudwyr newydd-gyrraedd neu drigolion hy^n nad ydynt erioed
  wedi dysgu Saesneg yn foddhaol.

Dylai pob Gwladwriaeth egluro'n fanwl, yn gyfreithlon, derfynau'r gwahanol gategori"au hyn o iaith a'u goblygiadau gweinyddol a gwleidyddol. Yn y DU, mae
angen deddfwriaeth gynradd, yn well heb ei chyfyngu i Gymru. Mae'r traethawd hwn yn gosod yr egwyddorion y dylid paratoi deddfwriaeth o'r fath arnynt.

 

Iaith Swyddogol

Dylai'r DU benodi un iaith swyddogol, yn gyfrwymol ar ei holl diriogaethau. Dylai fod gofyn i ddatganiadau ac anghenion swyddogol, cyfarwyddiadau a budd-daliadau a roddwyd, fel mater o'r Gyfraith Gyfansoddiadol gael eu mynegi yn yr iaith swyddogol, a'u mynegi'n glir. Mae'r egwyddor hon wedi cael ei datblygu fel mater o Gyfraith Gwlad, ac mae wedi'i chorffori yn egwyddorion dehongliad wedi'u gosod gan y Llysoedd wrth benderfynu ar y statudau a'r offerynau statudol (h.y. deddfwriaeth gynradd ac eilradd).

Yn yr ystyr hon, boed a^ darpariaeth statudol benodol neu beidio, Saesneg yw iaith swyddogol Cymru. Mae'r egwyddor hon yn ymestyn i anghenion cyhoeddus a roddwyd o dan ddeddfwriaeth, wedi'i gwneud gan unrhyw gangen o lywodraeth, boed yn genedlaethol, yn daleithiol neu'n lleol: ond mewn cymdeithas symudol iawn, mae'r un mwyaf cyffredin o'r rhain i'w weld yn arwyddion y briffordd, ond mae'r egwyddor yn gynnwys hefyd i'r dull
o gynnal pob prawf achos sifil neu o drosedd. Nodwedd hanfodol o gymdeithas gyfoes yw'r daflen wybodaeth, yn enwedig yn y sector lles a gall hon droi'n raddol yn gyfarwyddiadau gweinyddol cyfrwymol neu weithredol neu gynghorol, yn effeithio ar safbwynt dinesydd. Dylid gwneud pob datganiad "swyddogol" yn yr Iaith swyddogol. Dylai'r un peth fod yn wir am gofnodion o achosion cyhoeddus, gan gynnwys cofnodion seneddol a rhai'r Gwasanaeth Sifil; lle gwnaethpwyd unrhyw ddatganiad, yn y fath achosion, mewn unrhyw iaith yn wahanol i'r Iaith Swyddogol, dylai'r cofnod bob amser gario cyfieithiad swyddogol. Ac ym mhob achos yr iaith swyddogol yn unig a ddylai greu effaith gyfreithlon.

Iaith Draddodiadol

I'r rhan fwyaf o barthau yn y DU nid oes iaith a all gystadlu i'w dynodi'n iaith draddodiadol, ond y Saesneg ei hun. Ond yng Nghymru, y Gymraeg yw'r iaith draddodiadol, ac iddi le arbennig iawn, yn hanesyddol, yn ddiwylliannol ac yn wleidyddol.   Cydnabuwyd y statws hwn eisoes gan ddeddfwriaeth yr Iaith Gymraeg, darpariaeth teledu S4C, a gwaith Bwrdd yr Iaith Gymraeg. Yn wir, i ryw raddau, mae'r ddeddfwriaeth hon eisoes wedi rhoi i'r Iaith Gymraeg fwy o freintiau nag y dylai iaith draddodiadol, fel mater o egwyddor gyffredinol, eu mwynhau.  Ond dylid datblygu'r cysyniad o iaith draddodiadol ymhellach, trwy hawl statudol newydd.

• Dylid dynodi enwau lleoedd naill ai yn yr iaith swyddogol neu yn yr iaith draddodiadol, ond nid mewn un arall. Dylid rhoi un enw i bob lle ac un enw'n unig, pa iaith bynnag a ddewisir. Dylai dewis iaith fod yn fater i'w benderfynu gan yr awdurdod lleol mwyaf perthnasol: dylai Cyngor Dinas Caerdydd benderfynu ar enwi Caerdydd (naill ai "Cardiff" neu "Caerdydd", ond nid y ddau). I Ddinas Powis, Cyngor Cymunedol Dinas Powis fyddai'r Awdurdod perthnasol.

• Gallai cyfleusterau cyhoeddus, yn o^l doethineb yr awdurdod perthnasol, gael eu rhoi yn y naill iaith, neu'r llall hefyd - "cemetery" neu "mynwent", "school" neu "ysgol", "church" neu "eglwys", "museum" neu "amgueddfa".

• Dogfennau Cyhoeddus: Yn achos dogfennau cyhoeddus penodol (boed yn dwyn grym cymhellol neu gynghorol yn unig) dylai'r Wladwriaeth bob amser, os y gofynwyd yn y modd iawn gan ddinesydd i wneud hynny, eu darparu yn yr iaith draddodiadol, yn ogystal ag yn yr iaith swyddogol.         Ni ddylai fod unrhyw ofyn i holl ddogfennau cyhoeddus gael eu darparu yn yr iaith draddodiadol (oni bai, wrth gwrs, y rhoddir egwyddor mamiaith ar waith). A dylai fod gan y Wladwriaeth rym dros ben i benderfynu a yw cais yn blagus neu fel arall heb sylfaen iawn.

• Dylai cefnogaeth weithredol gael ei rhoi gan y Wladwriaeth ar gyfer meithrin yr iaith draddodiadol, o fewn y system addysg ac fel arall. Yng Nghymru dylai awdurdodau addysg ddarparu llawer mwy o gyfleusterau i drigolion sydd am ddysgu Cymraeg.  

Dylai'r awdurdod perthnasol bob amser gadw awdurdodaeth i osgoi defnyddio dwy iaith lle bo ystyriaethau tra phwysig eraill mewn grym.   Er enghraifft, nodwedd beryglus a dinistriol arwyddion priffyrdd Cymru yw y caiff cyfarwyddiadau gweithredol eu rhoi yn Saesneg ac yn Gymraeg, felly'n mentro'r perygl o ddrysu canfyddiadau mewn amgylchedd lle dylai diogelwch fod yn holl bwysig.

Iaithoedd Cymunedol

Bydd statws ieithoedd cymunedol yn cynyddu yn eu pwysigrwydd wrth i fudo rhyngwladol gynyddu, ac i grwpiau ethnig a diwylliannol gael eu sefydlu o fewn tiriogaeth pob Gwladwriaeth.   Dylid gosod trefniadaeth ar gyfer dynodi iaith yn swyddogol, o fewn unrhyw uned diriogaethol llywodraeth, yn iaith gymunedol. I'r sawl sydd yn siarad ieithoedd estron lleiafrifol, mae'n siw^r mai'r ddwy ffactor bwysicaf yw (a) dysgu'r iaith swyddogol, a (b) elwa ar y famiaith. Ond pe ca^i cymuned ei sefydlu'n gadarn o fewn unrhyw gymdogaeth
(sef profiad cyffredin grwpiau sydd yn mudo) dylid cydnabod eu sefydlu mewn ffyrdd eraill. Er enghraifft, dylai cyfleusterau grant fod wrth law ar gyfer
meithrin ieithoedd a diwylliannau cymunedol, a dylai fod gan unigolion yr hawl i alw am ddarparu dogfennau yn yr iaith gymunedol (e.e. fel y mae llawer o
awdurdodau addysg yn darparu cyfieithiadau iaith-estron o ddeunydd sydd yn berthnasol i addysg plant).

Mae Cynulliad Cymru'n ateb yn dda y diben o ddatblygu fframwaith statudol newydd, gan ddangos y ffordd ymlaen, yn rhyngwladol, ar gyfer y dimensiwn hwn o fywyd cyhoeddus y DU. O fewn y DU dim ond yng Nghymru y canfyddir ac y dee"llir perthnasedd y materion hyn yn eang.   Ni ddylai fod unrhyw so^n am wrthwynebiad rhwng cefnogwyr y Saesneg a Ffyddloniaid y Gymraeg.
Mae'r mater yn un dyfnach, yn mynd i urddas hawliau dynol pob unigolyn o fewn y gymdeithas fodern.  Dylai Cymru gymryd yr awenau rhyngwladol, gyda hybu
Deddf Iaith newydd i'r DU sydd yn cynnwys yr egwyddorion uchod.


Diwedd